Firuz-begov hamam arheološko je nalazište koje se nalazi u Sarajevu, u blizini Baščaršijskog trga, u ulici Prote Bakovića, a izgrađen je između 1505. i 1512. godine. Od njega su danas ostale samo ruševine, iako je u 16. stoljeću bio centralna tačka okupljanja, a imao je i podno grijanje.
Urbani i društveni život
– Hamam je podigao Firuz-beg, bosanski sandžak-beg (namjesnik Bosne) od 1505. godine, koji je bio istaknuta ličnost na dvoru sultana Bajazita II. Bio je poznat po dobrim odnosima s Dubrovnikom, odakle je 1509. godine zatražio majstore (dva zidara i četiri pomoćnika) za gradnju. Izgradnja je vjerovatno započela sredinom 1509. godine, a završena do 1512. Ovo je bio dio šireg vakufa (zadužbine) koji je Firuz-beg osnovao za svoju medresu u mahali Hubija (današnja Medresa) – kaže arheolog Adnan Muftarević za Visit BiH.
Hamami su u osmanskom Sarajevu zauzimali izuzetno važno mjesto u urbanom i društvenom životu. Bili su daleko više od mjesta za kupanje. Oni su predstavljali ključne javne institucije, slično današnjim multifunkcionalnim centrima, koji su integrirali higijenu, religiju, socijalizaciju, ekonomiju i urbanu strukturu grada.
– Ljudi su tu provodili sate, razgovarali, sklapali poslove, dogovarali brakove, gradili povjerenje i mreže. Bio je to prostor gdje su se susretali različiti slojevi – od zanatlija, trgovaca, putnika do uglednih ličnosti. Muškarci su tu rješavali poslovne i političke teme, dok su žene imale jedan od rijetkih javnih prostora gdje su mogle slobodno komunicirati, dijeliti vijesti, brinuti o djeci i održavati socijalne veze. Hamami su se gradili u srcu grada, najčešće u blizini čaršije, džamija, medresa i hanova. Na primjer, Firuz-begov hamam bio je smješten tik uz Baščaršijski trg, danas ulice Prote Bakovića i Ćulhan, što mu je omogućavalo najveću kiriju među sarajevskim hamamima (6.600 akči godišnje u 16. stoljeću) – pojašnjava Muftarević.
Ekonomska moć i centralna lokacija
Do kraja 16. stoljeća u Sarajevu je postojalo sedam hamama, a grad je imao i vodovode koji su ih opskrbljivali. Oni su bili dio vakufskog sistema koje su finansirale medrese, džamije i sirotinju, pa su hamami bili ekonomski oslonac cijelog urbanog kompleksa.
– Firuz-begov hamam se od drugih sarajevskih hamama razlikovao prvenstveno po ekonomskoj moći, dodatnim funkcijama i centralnoj lokaciji, što ga je činilo jednim od najvažnijih u gradu. Iako je arhitektonski bio tipičan osmanski čifte-hamam (dvostruki), njegove specifičnosti su ga izdvajale u kontekstu sedam hamama koji su postojali u Sarajevu krajem 16. stoljeća.
Firuz-begov hamam je bio klasičan osmanski hamam inspiriran rimskim termama, s naglaskom na funkcionalnost, simetriju i grijanje. Dimenzije su bile značajne za to doba – sjeverna strana 32,50 metara, istočna 24, zapadna 15, a južna 28 metara. Ulaz je bio direktno s Baščaršijskog trga, što je olakšavalo pristup – dodaje Muftarević.
Danas od Firuz-begovog hamama ostaju samo ruševine i arheološki ostaci – uglavnom zidine, dijelovi podzemnih hipokausta (sistema grijanja) i temelji. Cijeli lokalitet je ograđen, nepristupačan javnosti i u lošem stanju, izložen propadanju, vremenskim utjecajima i povremenom vandalizmu. Nalazi se u srcu Baščaršije, tik uz trg, ali iza ograde i zaraslog terena. Većina prolaznika ga ni ne primijeti kao značajan spomenik.
Važno za turizam
– Obnova i puna revitalizacija Firuz-begovog hamama, kao funkcionalnog objekta ili barem konzervirane arheološke lokacije s prezentacijom, mogla bi značajno doprinijeti turizmu u Sarajevu, a procjene variraju od srednjeg do visokog uticaja, ovisno o obimu i načinu realizacije. Sarajevo već privlači turiste svojim naslijeđem, a hamami su ključni dio tog identiteta – simbol higijene, socijalnog života i arhitekture Osmanskog perioda. Trenutno Sarajevo nema aktivni, posjećeni hamam u originalnoj funkciji, pa bi Firuz-begov popunio tu prazninu – ističe Muftarević.
Arheološka istraživanja Firuz-begovog hamama uradili su arheolozi Andrijana Pravidur, Adnan Muftarević, Mirsad Avdić i Mirsad Sijarić, dok je supervizor bio prof. dr. Adnan Busuladžić. Danas je hamam, ističe Muftarević, u privatnom vlasništvu kompanije Badeco Adria.
– Tokom arheoloških istraživanja i radova na revitalizaciji, posebno oko 2008. – 2010. godine, pronađeni su izuzetno vrijedni ostaci hipokausta. To su podzemni tuneli i kanalni sistem za grijanje poda i dovod tople vode u kupatila tipičan za osmanske hamame. Ovi autentični ostaci hipokausta smatraju se izuzetno važnim jer svjedoče o načinu gradnje, tehnici i konceptu osmanskih javnih kupatila u 16. stoljeću – zaključuje Muftarević.
