Stari grad Stjepan-grad u Blagaju: Svjedok burnih vremena humske zemlje

Stjepa-grad FOTO: VELIJA HASANBEGOVIĆ

Stari grad Blagaj (Stjepan-grad) jedan je od izuzetno vrijednih nacionalnih spomenika BiH, čija historija svjedoči o burnim vremenima tih prostora. Sagrađen je na visokom i teško pristupačnom kraškom brdu, iznad vrela rijeke Bune. Arheološki materijal rasut po padinama Blagajskog brda svjedoči o postojanju naselja još u prapovijesnom i rimskom periodu.

Na sjeveroistočnom vrhu su ostaci rimskog ili kasnoantičkog utvrđenja-osmatračnice poznatog pod nazivom Mala gradina, a na jugoistočnom vrhu se raspoznaju konture prahistorijske gradine. Na jugozapadnom vrhu su ostaci današnjeg Stjepan-grada, srednjovjekovnog, odnosno grada iz osmanskog perioda.

Politički život

Kraće stranice trokuta su ograničene kanjonom kojim je nekada protjecala rijeka, a na dužoj i jedinoj pristupačnoj strani se raspoznaju ostaci čvrstih i masivnih bedema kojim je zatvoren jedan fortifikacijsko-urbani kompleks na više od dva hektara površine.

Prvi indirektni pisani izvori o gradovima Zahumlja, pa prema tome i o Blagaju, potječu iz “Spisa o narodima” bizantijskog cara i pisca Konstantina Porfirogenita nastalog između 948. i 952. godine u kojima se spominju dva grada – Bona i Hum.

I poslije 10. vijeka Blagaj je imao veliku ulogu u razvoju Huma. Na njegov razvoj i značaj utjecala je blizina važne prometnice koja je dolinom Neretve povezivala Jadransko more s bosanskim zaleđem (“via Narenti”). Buran politički život, naročito poslije 10. vijeka, ipak nije značajnije utjecao na ekonomski razvoj njegovog Podgrađa. U Blagaju je rezidirao humski knez Miroslav u čije vrijeme se gradi Crkva sv. Kozme i Damjana.

O gradnji crkve govori ploča sa ćiriličnim natpisom koja je 1912. godine pronađena u blizini ruševina starog dvorca Bišća i lokaliteta Vrači. Ploča se danas nalazi u Zemaljskom muzeju BiH. Bosanski vladari u Blagaju, još od vremena kralja Tvrtka, izdaju povelje, a u maju 1404. godine Blagaj postaje jedno od sjedišta vojvode Sandalja Hranića, a zatim i hercega Stjepana Vukčića Kosače, po kojem je grad u narodu dobio ime Stjepan-grad.

Prvi pisani izvor u kojem se spominje je Ugovor o miru između vojvode Sandalja Hranića i Mlečana od 1. novembra 1423. godine izdat „u našem gradu Blagaju“. U 15. vijeku spominje se u sve tri povelje aragonsko-napuljskog kralja Alfonsa V. Osmanlije su zauzele Blagaj 1465, a već 1473. godine spominje se blagajski kadija.

Grad su popravljali dva puta – 1699. godine kada je sanirana zapadna kula, a zatim 1827. Posada je boravila ovdje sve do 1835. godine, iako je stratešku ulogu odavno preuzeo Mostar. Ulaz u utvrđeni grad bio je zaštićen pretpredvorjem koje se danas teško nazire, predvorjem i kapi-kulom kao posljednjom preprekom pri ulasku napadača u grad. Krajem 14. i početkom 15. vijeka, zidovi bedema se ojačavaju i podebljavaju prizidama koje se sužavaju od podnožja prema vrhu. Na desetak metara od grada podignut je još jedan zid, tako da međuprostor izgleda kao rov. Istočni zid je naročito devastiran u 18. ili početkom 19. vijeka, kada je u srednjoj kuli eksplodirala veća količina baruta.

Popravak je izveden nevješto i nemarno, tako da je bitno izmijenjen njegov prvobitni izgled. Na zapadnoj strani, sagrađena je četvrtasta kula. Do njenog vrha, odakle se pruža lijep i širok pogled na okolinu, vodile su kamene stepenice. Među otkrivenim arhitektonskim objektima najznačajniji su ostaci palate. Od drveta je bila i unutrašnjost objekta što se zaključuje po pronađenim velikim količinama ugljenisanih greda i polupečene gline.

Ilirska keramika

Na temelju građevinskih karakteristika, arheološkog materijala i odgovarajućih analogija, zaključuje se da je palata nastala krajem 14. i početkom 15. vijeka, u vrijeme vojvode Sandalja Hranića. Centralni prostor zauzima objekt s ugrađenom kružnom cisternom. Sagrađen je najvjerojatnije u osmanskom periodu. Tada je podignuta i džamija te jedan mali stambeni objekt, ali su relativno kratko bili u funkciji, s obzirom na to da je osmanska posada radije boravila u naselju ispod grada.

U putopisu iz 1664. godine, Evlija Čelebija spominje željeznu kapiju, 15 pustih kuća, malu džamiju, dvije cisterne i dva topa, a o gradu kaže da “izgleda kao da je tek izišao iz ruku neimara”.

Godine 1965. izvedeno je sistemsko arheološko iskopavanje pod nadzorom Zemaljskog muzeja BiH, kada je ispitano oko 1.000 metara kvadratnih površine što je nešto više od jedne trećine prostora opasanog gradskim bedemima. U srednjovjekovnom sloju pronađeni su keramički i sitni željezni predmeti, ostaci stakla i ugljenisanog žita. U ruševinama dvora-palače su pronađene velike količine olova, oko 700 kilograma.

U arheološkom sloju iz osmanskog perioda pronađeni su samo ostaci keramike i sitni predmeti građevinskog željeza. Kao rezultat iskopavanja pokazalo se da na Blagaju nema nikakvih ostataka antičke i ranosrednjovjekovne arhitekture, sitnog arheološkog materijala toga doba također nema.

Nekoliko fragmenata ilirske keramike i samo nekoliko sitnih ulomaka rimskog krovnog crijepa govore o nekadašnjoj prisutnosti Ilira na ovom istaknutom položaju. Ispod grada, kraj samog puta, nalazi se staro muslimansko groblje poznato pod nazivom Šehitluk. Njegovi su spomenici gotovo potpuno uništeni, iako se još naziru konture mnogih grobova i osam, uglavnom oštećenih, nišana s lijeve i desne strane potoka i prilaznog puta. Među sačuvanim nišanima ističe se jedan par od bijelog vapnenca. Ovo je najvjerojatnije najstarija nekropola u Blagaju.